• BilimAvcısı

Özgür İradeyi Bilimle Anlamak Mümkün Mü?

En son güncellendiği tarih: 1 Ara 2020

Farkındalığımızın ötesinde bizi etkileyen faktörler arasında sosyal medya algoritmaları, yapay zeka ve kendi genetiğimiz var.


Bu durum eski bir soruyu gündeme getiriyor: Kendi yaşamlarımız üzerinde kontrolümüz var mı?

İşaret parmağınızı biraz sağa hareket ettirmek gibi önemsiz bir şey yapmayı düşündüğünüzü varsayalım.


Yapmakta özgürsünüz. Yapmamakta özgürsünüz. Artıları ve eksileri tartarsınız ve yapmaya karar verirsiniz. Bakın, parmağınız hareket ediyor. Tebrikler! Yaptınız.

Bu bir özgür irade durumudur. Açıkça görülüyor ki bu önemli bir durum değil. Hiçbir şey parmağınızı hareket ettirmenize bağlı değildir.


Ama şimdi, o parmağınızı hareket ettirirseniz birinin idam edileceğini hayal edin, işte o zaman ahlaki açıdan sorumlu olursunuz…


Özgür iradeye sahip olduğumuz açıkca görünüyor. Ama birçok filozof ve bilim adamı size özgür iradenin olmadığını söyleyecektir.


Bu argümanın çıkış noktası, özgür iradenin, geçmişte bilime hâkim olan ve bugün de etkili olmaya devam eden bir dünya görüşü olan determinizmle uyumsuz olmasıdır.

Determinizm, şu anda olan her şeyin tamamen siz doğmadan çok önce yerinde olan faktörler tarafından belirlendiğini söylüyor.


Belki bu faktörler yetiştirilme tarzınız veya kültürünüzle ilgilidir ya da Evrenin başlangıç koşullarıyla ve nasıl gelişeceğini yöneten yasalarla ilgilidir. Her iki durumda da onlarla hiçbir ilginiz yok ve ne yapacağınızı onlar belirliyorsa, özgür değilsiniz.


ABD'li filozof Peter van Inwagen An Essay on Free Will adlı kitabında bu argümana canlı bir örnek veriyor . Eğer determinizm doğruysa, doğa ve geçmiş kanunları parmağınızı hareket ettireceğinizi garanti eder. Dolayısıyla, parmağınızı hareket ettirmeme gücünüz varsa, yasaları veya geçmişi değiştirme gücüne de sahip olursunuz.



İlk tepki, determinizm tarihsel olarak önemliyken şimdi yanlış görünmesidir.


Kuantum fiziği bazı olayların gerçek anlamda rastgele olduğunu gösterir. Bu, Avustralya Ulusal Üniversitesi'nin rastgele sayı üreteci geliştirmek için kullandığı bir kavram.


Ne yazık ki, bu sadece işleri daha da kötüleştirir. Parmağınızı hareket ettirmek sadece rastgele bir hareket olsaydı, bundan sorumlu olmazdınız ve bu yüzden yine de özgür olamazdınız.

Bu bize özgür iradeye karşı tam gelişmiş bir argüman verir. Ya determinizm doğrudur ya da değildir; bu sadece mantık.


Eğer determinizm doğruysa, eylemleriniz siz doğmadan önce olan şeylerin bir sonucudur; yani özgür iradeniz yok. Ancak determinizmin doğru olmadığını varsayalım; o zaman, tüm eylemlerinizin (parmağınızı kaldırmak gibi!) her şeyin rastgele olacağını düşünmek kolaydır. Ancak bu durumda özgür irade de olmayacaktır.


Beni Rahatsız Eden Şeyler adlı kitabında özgür iradenin “kanıtlanabilir şekilde imkansız” olduğunu savunan İngiliz filozof Galen Strawson'un yanında olabilirsiniz .

Bir orta yol var mı?

Diğer bir seçenekte özgür iradeyi anlamaya çalışmaktır, dünyadaki her şey eylemleriniz için geçerli olan sınırlı bir determinizm biçimiyle çalışır.

ANU'dan Victoria McGeer tarafından geliştirilen bu görüşün bir versiyonu, özgür iradeyi birbirimizi ahlaki olarak sorumlu tutmak için sosyal kapasitemizi açıklayan her şey olarak tanımlamayı içerir.

Belirleyici bir süreç ilke olarak bunu yapabildiğinden, özgür irade ve determinizm bir arada var olabilir.

Ancak deterministik bir süreç bu kapasiteleri açıklayabilirken, bu durumda özgür irade olmaz çünkü özgür irade temelde determinizmle bağdaşmaz.

Bu noktada işler kasvetli görünüyor.

Ancak ABD'li dilbilimci ve filozof Noam Chomsky'nin belirttiği küçük bir ışık huzmesi var :

Ona inanmaktan vazgeçemeyiz (özgür irade); bu bizim fenomenolojik açıdan en açık izlenimimizdir, ancak bunu açıklayamayız. Doğru olduğunu bildiğimiz bir şeyse ve bunun için herhangi bir açıklamamız yoksa, herhangi bir açıklayıcı olasılık için çok kötü.

Chomsky, insanların özgür iradeyi anlamasının imkansız olabileceğini söyleyerek devam ediyor. “Bilimde, insanlar ilgilendikleri sistemlerin modellerini veya teorilerini geliştirir.” Dil ve Bilgi Sorunları adlı kitabında anlayabildiğimiz tek modelin eylemlerimizin belirlenmiş veya rastgele olduğu modeller olduğunu öne sürer.

Chomsky'nin insan anlayışının sınırları konusunda haklı olduğundan emin değiliz. Ama özgür irade konusunda haklı olduğunu düşünüyoruz. Parmağımızı hareket ettirmekte özgürüz. Bu ne belirli ne de rastgele - kemiklerimizde hissedebileceğimiz bir seçim…

Bu makale The Conversation'dan bir Creative Commons lisansı altında yeniden yayınlanmıştır .

Kaynak: https://www.iflscience.com/brain/we-might-not-be-able-to-understand-free-will-with-science-heres-why/

Haber bültenimize kaydolun

© bilimavcisi.com / bilimteknikavcisi@gmail.com